Europa zna mróz lepiej, niż mogłoby się wydawać. Historia kontynentu pełna jest zim tak ekstremalnych, że zamarzały rzeki, ginęły stada zwierząt, a ludzie walczyli o przetrwanie. Dziś surowa zima oznacza co najwyżej wieczór spędzony w domu z ciepłą herbatą i rozrywką online – choćby na platformie SpinCity casino – ale jeszcze kilka wieków temu mróz potrafił decydować o losach całych narodów. Które zimy były najgorsze? Oto ranking tych, które zapisały się w pamięci pokoleń.
Pięć zim, które zatrzymały Europę
Zanim przejdziemy do szczegółów, warto spojrzeć na pełny obraz. Poniższa tabela zestawia najsroższe europejskie zimy według ich skali i wpływu na życie mieszkańców kontynentu.
| Pozycja | Zima | Temperatura minimalna | Główne skutki |
| 1. | 1708/09 (Wielki Mróz) | do -25°C w zachodniej Europie | Zamarzła Sekwana, Morze Bałtyckie; masowe zgony |
| 2. | 1739/40 | do -20°C w Europie Środkowej | Najzimniejszy rok w Europie Środkowej od 600 lat |
| 3. | 1941/42 | do -40°C na froncie wschodnim | Najzimniejsza zima XX wieku; wpływ na przebieg II wojny światowej |
| 4. | 1946/47 | do -21°C w Wielkiej Brytanii | Kryzys energetyczny, 150 zgonów w Berlinie, powodzie roztopowe |
| 5. | 1962/63 | do -22°C w Szkocji | Zamarzła Tamiza i morskie porty; 3 miesiące śniegu w Anglii |
Każda z tych zim miała inny charakter, ale wszystkie potrafiły zmienić bieg historii. Przyjrzyjmy się im bliżej.
Wielki Mróz 1709 roku
Zima 1708/09 to prawdopodobnie najcięższa zima w Europie od ponad 500 lat. Fala mrozów uderzyła w kontynent na początku stycznia 1709 roku i nie odpuściła przez wiele tygodni. W Paryżu zamarzła Sekwana, a na ulicach rozpalano publiczne ogniska. Księżna Orleanu pisała w listach, że mimo płonącego kominka i futer trzęsie się z zimna tak bardzo, że ledwo utrzymuje pióro.
Skutki były katastrofalne. Zamarzły zbiory zboża i winorośli, co wywołało klęskę głodu w wielu regionach Francji, Hiszpanii i Włoch. Na Morzu Bałtyckim lód był na tyle gruby, że można było po nim chodzić. Podczas Wielkiej Wojny Północnej armia szwedzka straciła w jedną noc ponad 2000 żołnierzy, którzy zamarli z zimna. Do dziś klimatolodzy nie potrafią w pełni wyjaśnić, co spowodowało tak ekstremalny spadek temperatur.
Rok 1740 – zimno, które nie chciało odejść
Zima 1739/40 rywalizuje z Wielkim Mrozem o tytuł najzimniejszej w historii pomiarów. Rok 1740 pozostał zimny aż do sierpnia, co czyni go najzimniejszym rokiem w Europie Środkowej od co najmniej 600 lat.
W Gdańsku ówcześni naukowcy Michael Christian Hanov i Gottfried Reyger uznali tę zimę za bezprecedensową. W Paryżu publiczne ogniska płonęły na ulicach od 9 stycznia do 9 lutego, a w Wersalu jesienne przymrozki zniszczyły winogrona na krzewach.
Zima 1941/42 i jej wpływ na losy wojny
Najzimniejsza zima XX wieku zbiegła się z jednym z najtragiczniejszych momentów w historii. Temperatury na froncie wschodnim spadały do -40°C, a mrozy utrzymywały się od stycznia do końca marca 1942 roku. Dla armii niemieckiej, nieprzygotowanej na tak ekstremalne warunki, zima stała się równie groźnym przeciwnikiem co Armia Czerwona.
Systemy blokujące nad wschodnią częścią Atlantyku kierowały arktyczne masy powietrza wprost na Europę, odcinając kontynent od łagodzącego wpływu oceanu. Historycy zgodnie podkreślają, że zima 1941/42 miała istotny wpływ na przebieg działań wojennych i przyczyniła się do pierwszych poważnych porażek Wehrmachtu.
Powojenny kryzys zimowy 1946/47
Europa ledwo zdążyła się podnieść po wojnie, gdy uderzyła kolejna sroga zima. W Wielkiej Brytanii śnieg padał codziennie przez 55 dni z rzędu, a temperatury spadły do -21°C. Zaspy blokowały drogi i linie kolejowe, uniemożliwiając transport węgla do elektrowni.
Rząd wprowadził drastyczne ograniczenia – prąd odcinano na pięć godzin dziennie. W Berlinie z powodu mrozu i głodu zmarło 150 osób. Gdy w marcu przyszła odwilż, roztopy zalały ponad 100 000 nieruchomości. Ta zima przyspieszyła wprowadzenie Planu Marshalla i na trwałe zmieniła podejście Europy do bezpieczeństwa energetycznego.
Wielki Mróz 1963 roku
Zima 1962/63, znana w Wielkiej Brytanii jako Big Freeze, to ostatnia naprawdę surowa zima w zachodniej Europie. Mrozy rozpoczęły się tuż przed świętami 1962 roku i utrzymywały się nieprzerwanie do marca. W Szkocji termometry pokazywały -22°C, a średnie dzienne maksima w styczniu w wielu miejscach nie przekraczały 0°C.
Zamarzła Tamiza, porty morskie pokryły się lodem, a zaspy sięgały sześciu metrów. Śnieg leżał w niektórych regionach przez ponad dwa miesiące. Dopiero 4 marca łagodniejsze powietrze z południowego zachodu przyniosło ulgę – ale jednocześnie rozpoczęło falę gwałtownych roztopów i powodzi.
Dlaczego warto znać historię ekstremalnych mrozów?
Znajomość historii klimatu to nie tylko ciekawostka – pozwala lepiej zrozumieć, jak zmienia się pogoda w Europie:
- Ekstremalne zimy zdarzały się cyklicznie przez wieki i choć zmiany klimatu zmniejszają ich prawdopodobieństwo, naukowcy nie wykluczają ich powrotu.
- Każda z wielkich zim ujawniała słabości infrastruktury i wymuszała reformy, z których korzystamy do dziś.
- Zrozumienie przeszłych wzorców pogodowych pomaga w planowaniu przyszłości na poziomie państw i gospodarstw domowych.
Historia europejskich mrozów przypomina, że natura potrafi zaskoczyć nawet najlepiej przygotowane społeczeństwa. Warto wiedzieć, jak wyglądała Europa, gdy termometry pokazywały wartości, które dziś wydają się nierealne – bo kto wie, czy historia się nie powtórzy.
